خوانندگان سنتی ایرانی داخل کشور که محبوبیت زیادی بین مخاطبین موسیقی دارند

اگر فکر می‌کنید موسیقی سنتی یعنی چند آهنگ آرام که فقط پدر و مادرها گوش می‌دهند، کافی است به صف کنسرت‌های علیرضا قربانی یا همایون شجریان نگاه کنید. خوانندگان سنتی ایرانی هنوز هم مخاطب‌های چند نسل را کنار هم جمع می‌کنند و بعضی آثارشان بعد از چند دهه نه تنها نمرده، بلکه تبدیل به بخشی از حافظه جمعی ما شده است.

از قمرالملوک وزیری و غلامحسین بنان تا محمدرضا شجریان و از شهرام ناظری تا علیرضا قربانی، هر نسل صدای خودش را داشته است. موسیقی سنتی ایران بر پایه ردیف، دستگاه‌ها و شیوه‌های آوازی شکل گرفته و خود ردیف موسیقی ایرانی از سال 2009 در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است.

معرفی محبوب ترین خوانندگان سنتی ایرانی

🎙️ خواننده	🎼 سبک و جایگاه	⭐ چرا مهم است؟
محمدرضا شجریان	آواز دستگاهی	یکی از بزرگ‌ترین صداهای تاریخ ایران
غلامحسین بنان	آواز و تصنیف	صدای ماندگار برنامه گل‌ها
شهرام ناظری	سنتی و کردی	پیوند قدرتمند شعر مولانا و آواز
همایون شجریان	سنتی و تلفیقی	یکی از محبوب‌ترین صداهای نسل جدید
علیرضا قربانی	سنتی و ارکسترال	کنسرت‌های بزرگ و مخاطب میلیونی
علیرضا افتخاری	سنتی و تلفیقی	کارنامه بسیار پرحجم
سالار عقیلی	موسیقی ملی	آثار ارکسترال و میهنی
محمد معتمدی	آواز ایرانی	توجه جدی به شیوه‌های قدیمی آواز
قمرالملوک وزیری	آواز سنتی	پیشگام اجرای عمومی زنان
ایرج	آواز ایرانی	معروف به پهلوان آواز ایران

وقتی از خوانندگان سنتی ایرانی حرف می‌زنیم، منظور فقط هر خواننده‌ای نیست که از تار و سنتور استفاده کرده باشد. موسیقی دستگاهی یک ساختار جدی دارد و خواننده باید با ردیف، دستگاه، تحریر و ارتباط شعر و ملودی آشنا باشد.

همین نکته باعث می‌شود مرز بین موسیقی سنتی، پاپ سنتی، موسیقی محلی و موسیقی تلفیقی کمی پیچیده شود. مثلا خوانندگان ایرانی مثل معین یا هایده رگه‌های موسیقی ایرانی قوی دارند، اما تمام کارنامه‌شان را نمی‌توان موسیقی دستگاهی خالص دانست.

محمدرضا شجریان؛ صدایی که از موسیقی فراتر رفت

محمدرضا شجریان در اول مهر 1319 در مشهد متولد شد و 17 مهر 1399 درگذشت. یونسکو او را یک چهره افسانه‌ای و نماد موسیقی سنتی ایران توصیف کرده و مدال‌های پیکاسو و موتسارت را هم به او داده بود.

برای خیلی از علاقه‌مندان، شجریان هنوز بهترین خواننده سنتی ایران است. چیزی که او را ویژه می‌کرد فقط قدرت حنجره نبود؛ کنترل صدا، انتخاب شعر، تحریر و توانایی اجرای دستگاه‌های مختلف باعث شد تبدیل به معیار مقایسه نسل‌های بعد شود. «ربنا» هم یکی از عجیب‌ترین نمونه‌های نفوذ صدای شجریان در زندگی روزمره ایرانی‌هاست. این اجرا در سال 2017 در فهرست میراث ناملموس ملی ایران ثبت شد.

همایون شجریان

همایون شجریان متولد 31 اردیبهشت 1354 است. او از کودکی کنار پدرش موسیقی یاد گرفت و مدت‌ها قبل از این که به عنوان خواننده مستقل معروف شود، در اجراها تنبک می‌نواخت.

بین خوانندگان سنتی ایرانی نسل امروز، همایون موقعیت عجیبی دارد. هم طرفدارهای موسیقی کاملا دستگاهی او را دنبال می‌کنند و هم قطعات تلفیقی و ارکسترالش مخاطب‌هایی دارند که شاید اصلا شنونده جدی آواز سنتی نباشند. این همان دلیلی است که باعث شده نام خانوادگی شجریان برای او هم فرصت باشد و هم فشار. مقایسه دائمی با محمدرضا شجریان تقریبا اجتناب‌ناپذیر است، ولی همایون سال‌هاست هویت مستقل خودش را ساخته است.

شهرام ناظری

شهرام ناظری متولد 29 بهمن 1328 در کرمانشاه است. او یکی از مهم‌ترین خوانندگانی است که شعر مولانا را به شکل گسترده وارد موسیقی معاصر ایران کرد. در بین خوانندگان سنتی ایرانی، صدای ناظری خیلی سریع قابل تشخیص است. شیوه تحریر، تلفظ شعر و استفاده از موسیقی کردی باعث شده آثارش حتی وقتی با فرم سنتی اجرا می‌شوند، شخصیت خودش را داشته باشند.

لقب «شوالیه آواز ایران» هم بعد از دریافت نشان شوالیه هنر و ادب فرانسه بارها برای او استفاده شد. اما ارزش ناظری بیشتر از هر لقبی در همان چند دهه فعالیت و تاثیرش روی آواز ایرانی دیده می‌شود.

علیرضا افتخاری

علیرضا افتخاری متولد 10 فروردین 1337 در اصفهان است و یکی از پرکارترین خوانندگان موسیقی ایران محسوب می‌شود. تعداد زیاد آلبوم‌هایش باعث شده تقریبا هر کسی که موسیقی ایرانی گوش کرده، حداقل چند اثر از او شنیده باشد.

افتخاری در بین خوانندگان سنتی ایرانی کمی مرزشکن است. بعضی آثارش کاملا در فضای آواز و موسیقی دستگاهی‌اند و بعضی کارها به موسیقی عامه‌پسند و پاپ سنتی نزدیک می‌شوند. همین موضوع باعث شده بخشی از طرفداران موسیقی سخت‌گیرانه سنتی با کارهایش بحث داشته باشند، ولی نمی‌شود محبوبیت گسترده او را انکار کرد.

سالار عقیلی

سالار عقیلی متولد آذر 1356 است و بخش زیادی از شهرتش با موسیقی ملی و اجرای ارکسترال شکل گرفته است. همکاری با ارکستر ملی ایران هم جایگاهش را در این فضا جدی‌تر کرد.

در میان خوانندگان سنتی ایرانی، صدای سالار عقیلی بیشتر با تصنیف، ارکستر و قطعات میهنی شناخته می‌شود. همین ویژگی او را کمی از خواننده‌ای که تمرکز اصلی‌اش آواز آزاد دستگاهی است جدا می‌کند.

محمد معتمدی

محمد معتمدی متولد 2 مهر 1357 در کاشان است. او از نوجوانی آواز و نی را دنبال کرد و بعدتر روی شیوه‌های آوازی قدیمی ایران تمرکز بیشتری گذاشت.

در بین خوانندگان سنتی ایرانی معاصر، معتمدی به خاطر جنس صدا و توجهش به مکاتب آوازی هویت مشخصی دارد. او از آن خواننده‌هایی نیست که بتوان به راحتی با یک قطعه پاپ یا وایرال تعریفش کرد.

علیرضا قربانی

علیرضا قربانی متولد 15 بهمن 1351 است و امروز شاید یکی از واضح‌ترین مثال‌ها برای زنده بودن موسیقی ایرانی باشد. آثارش بین موسیقی سنتی، ارکسترال و تلفیقی حرکت می‌کنند و همین باعث شده دامنه مخاطبانش بسیار گسترده باشد.

محبوبیت او بین خوانندگان سنتی ایرانی در سال 1405 هم کاملا دیده می‌شود. کنسرت‌های شیراز از 30 مرداد شروع شدند و سه شب اول در کمتر از ده دقیقه فروش رفتند؛ اجراها چند بار تمدید شدند.

جالب‌تر اینکه محل اجرا آمفی تئاتر روباز 5600 نفره سعدی بود. یعنی هنوز می‌شود چند هزار نفر را فقط با موسیقی و آواز ایرانی یک‌جا جمع کرد.

غلامحسین بنان

غلامحسین بنان متولد اردیبهشت 1290 بود و در اسفند 1364 درگذشت. صدای نرم و کنترل شده او کاملا با خواننده‌هایی که قدرت و حجم بالا دارند فرق داشت.

در تاریخ خوانندگان سنتی ایرانی، بنان یکی از مهم‌ترین چهره‌های برنامه گل‌ها است. «الهه ناز» و «بهار دلنشین» هنوز هم جزو آثاری هستند که حتی کسانی که شنونده حرفه‌ای موسیقی کلاسیک ایرانی نیستند، آن‌ها را می‌شناسند.

قمرالملوک وزیری؛ زنی که خط قرمز را شکست

قمرالملوک وزیری یکی از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ آواز زنان ایران است. قدرت صدایش، تسلط بر ردیف و شیوه تحریرش باعث شده منابع تخصصی موسیقی از او به عنوان یک آوازخوان بسیار مهم یاد کنند.

در میان خوانندگان سنتی ایرانی زن، قمر فقط به خاطر موسیقی معروف نشد. حضور عمومی او روی صحنه در دوره‌ای که چنین کاری برای زنان بسیار جنجالی بود، نامش را وارد تاریخ اجتماعی ایران هم کرد.

خوانندگان سنتی ایرانی مرد

فهرست مردان آواز ایرانی خیلی طولانی‌تر از چند اسم معروف است. ایرج، ایرج بسطامی، حسام الدین سراج، حمیدرضا نوربخش، صدیق تعریف، بیژن کامکار و عبدالوهاب شهیدی هر کدام بخش مهمی از این تاریخ را ساخته‌اند.

بین خوانندگان سنتی ایرانی مرد، شرایط اجتماعی بعد از انقلاب هم تاثیر زیادی گذاشت. امکان اجرای عمومی برای مردان بسیار بیشتر از زنان بود و همین موضوع باعث شد بازار رسمی موسیقی سنتی برای سال‌ها به شکل واضحی مردانه‌تر باشد.

ایرج

حسین خواجه امیری با نام هنری ایرج یکی از قدرتمندترین صداهای موسیقی ایران بود. او به «پهلوان آواز ایران» معروف بود و گستره صوتی‌اش همیشه مورد توجه خوانندگان و استادان قرار داشت.

یک خبر مهم درباره خوانندگان سنتی ایرانی در سال 1405، درگذشت ایرج بود. او در 21 مرداد 1405 و در 93 سالگی درگذشت و رسانه‌ها دوباره از جایگاه ویژه صدایش در تاریخ آواز ایران نوشتند.

ایرج بسطامی

ایرج بسطامی متولد 1336 بود و در دی 1382 در زلزله بم جان باخت. همکاری او با پرویز مشکاتیان باعث شکل گرفتن بخشی از مهم‌ترین آثار کارنامه‌اش شد.

صدای بسطامی بین خوانندگان سنتی ایرانی به خاطر وسعت و توانایی در اجرای اوج جایگاه ویژه‌ای دارد. «گلپونه‌ها» یکی از قطعاتی است که نام او را حتی برای مخاطب غیرحرفه‌ای آشنا کرده است.

حسام الدین سراج

حسام الدین سراج متولد مرداد 1337 است و علاوه بر خوانندگی، سنتور و سه تار هم می‌نوازد. سال‌ها فعالیت در موسیقی عرفانی و سنتی باعث شده نام او برای شنوندگان این حوزه آشنا باشد. سراج بین خوانندگان سنتی ایرانی چهره‌ای کم‌حاشیه‌تر است و بیشتر با خود موسیقی شناخته شده تا زندگی شخصی و خبرهای زرد.

خوانندگان سنتی ایرانی زن

حضور زنان در تاریخ موسیقی ایران بسیار جدی‌تر از چیزی است که گاهی تصور می‌شود. قمرالملوک وزیری، دلکش، مرضیه، هنگامه اخوان، سیما بینا، پریسا، سپیده رئیس السادات و مهسا وحدت فقط بخشی از این فهرست هستند.

محدودیت اجرای تک‌خوانی زنان برای مخاطب مختلط بعد از انقلاب باعث شد مسیر خوانندگان سنتی ایرانی زن با مردان کاملا متفاوت شود. بعضی‌ها در ایران به آموزش یا اجرای ویژه زنان ادامه دادند و برخی دیگر فعالیت خود را در خارج از کشور دنبال کردند.

دلکش

دلکش با نام اصلی عصمت باقرپور یکی از صداهای مهم موسیقی ایران در میانه قرن بیستم بود. او هم موسیقی محلی مازندرانی می‌خواند و هم در موسیقی دستگاهی و ترانه فعالیت می‌کرد.

در بین خوانندگان سنتی ایرانی زن، دلکش به خاطر قدرت صدا و تنوع کارنامه‌اش جایگاه خاصی دارد. بسیاری از ترانه‌هایش هنوز بازخوانی می‌شوند.

مرضیه

مرضیه یکی دیگر از خوانندگان مهم موسیقی کلاسیک و برنامه گل‌ها بود. صدای او سال‌ها یکی از صداهای اصلی رادیو ایران محسوب می‌شد.

نام مرضیه در فهرست خوانندگان سنتی ایرانی فقط به خاطر قدمت نیست. شیوه اجرای شعر و تصنیف‌هایش باعث شد چند نسل او را بشناسند.

سیما بینا

سیما بینا فقط خواننده موسیقی دستگاهی نیست و بخش بزرگی از فعالیتش به موسیقی نواحی ایران مربوط می‌شود. او روی ترانه‌های خراسانی، محلی و فولکلور تمرکز زیادی داشته است.

همین موضوع نشان می‌دهد دسته «خوانندگان سنتی ایرانی» خیلی گسترده است. اگر موسیقی نواحی را هم کنار موسیقی دستگاهی قرار دهیم، فهرست بسیار بزرگ‌تر می‌شود.

خوانندگان سنتی ایرانی خارج از کشور

تعداد زیادی از خوانندگان ایرانی بعد از انقلاب در خارج از کشور فعالیت کردند. اما باید بین خواننده سنتی خالص و خواننده‌ای که موسیقی پاپ ایرانی با ریشه سنتی می‌خواند فرق گذاشت.

مثلا معین، مهستی، هایده، حمیرا و لیلا فروهر هر کدام با موسیقی ایرانی ارتباط جدی دارند، اما تمام آثارشان را نمی‌توان «موسیقی سنتی دستگاهی» حساب کرد.

همین موضوع درباره ابی، داریوش و سیاوش قمیشی هم واضح‌تر است. این هنرمندان اساسا بیشتر با پاپ شناخته می‌شوند و قرار دادن آن‌ها در فهرست خوانندگان سنتی ایرانی از نظر سبک موسیقی دقیق نیست.

خوانندگان سنتی ایرانی جدید

همایون شجریان، علیرضا قربانی، محمد معتمدی، سالار عقیلی و سینا سرلک از چهره‌های فعال‌تر نسل‌های بعدی هستند. البته «جدید» بودن درباره کسی که بیش از بیست سال فعالیت کرده کمی خنده‌دار است؛ منظور بیشتر نسل بعد از استادان کلاسیک است.

خوانندگان سنتی ایرانی امروز هم کاملا یک شکل نمی‌خوانند. یکی به ارکستر بزرگ نزدیک می‌شود، یکی با موسیقی الکترونیک و تلفیقی کار می‌کند و دیگری هنوز روی آواز، ردیف و ساز ایرانی تمرکز دارد.

محبوب ترین خوانندگان سنتی ایرانی

اگر معیار محبوبیت را فقط فروش بلیت ندانیم، محمدرضا شجریان همچنان یکی از بزرگ‌ترین نام‌ها است. بعد از او همایون شجریان، شهرام ناظری، علیرضا قربانی، علیرضا افتخاری و سالار عقیلی مخاطبان بسیار زیادی دارند.

در بین خوانندگان سنتی ایرانی نسل امروز، علیرضا قربانی و همایون شجریان توانسته‌اند موسیقی ایرانی را برای مخاطبانی جذاب کنند که شاید هیچ وقت یک اجرای کامل آواز دستگاهی را گوش ندهند.

اینستاگرام خوانندگان سنتی ایرانی

امروز شبکه‌های اجتماعی بخش مهمی از تبلیغ کنسرت و انتشار آثار شده‌اند. اینستاگرام برای خیلی از خواننده‌ها جای پوستر خیابانی و اطلاعیه‌های قدیمی را گرفته است.

خوانندگان سنتی ایرانی هم از همین فضا برای اعلام کنسرت، انتشار ویدیو و ارتباط با مخاطب استفاده می‌کنند. البته بعضی استادان قدیمی اصلا دوره شبکه‌های اجتماعی را تجربه نکردند و صفحات امروزی آن‌ها توسط خانواده یا هواداران اداره می‌شود.

آهنگ های معروف خوانندگان سنتی ایرانی

مرغ سحر و ربنا با صدای شجریان، الهه ناز از بنان، آتش در نیستان از شهرام ناظری و آثار مختلف همایون شجریان و علیرضا قربانی جزو شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها هستند.

بهترین راه شناخت خوانندگان سنتی ایرانی این نیست که فقط یک آهنگ پربازدید را گوش دهید. خیلی از زیبایی این موسیقی در آلبوم کامل، ساز و آواز و ارتباط قطعات با یکدیگر مشخص می‌شود.

جمع بندی

خوانندگان سنتی ایرانی فقط بخشی از گذشته موسیقی ما نیستند. از شجریان و بنان تا ناظری، قربانی و همایون شجریان، هر نسل راه خودش را برای زنده نگه داشتن موسیقی ایرانی پیدا کرده است.

جالب اینجاست که در سال 1405 هم هنوز کنسرت موسیقی ایرانی می‌تواند در چند دقیقه هزاران بلیت بفروشد. همین یک اتفاق نشان می‌دهد آواز سنتی قرار نیست به این زودی تبدیل به یک شیء موزه‌ای شود.

سوالات متداول